डा. पंकज कुमार, कन्सल्टेन्ट अर्थोपेडिक्स, मणिपाल हस्पिटल्स, सिलिगुडी
घुँडाको दुखाइ अब केवल वृद्धावस्थासँग सम्बन्धित समस्या मात्र रहेन। विश्वव्यापी रूपमा वृद्ध जनसंख्या बढ्दै जानु र स्वास्थ्य सेवामा पहुँच सुधारिनुका कारण नी रिप्लेसमेन्ट प्रक्रियाहरूमा तीव्र वृद्धि भइरहेको छ। भारतमा मात्र हरेक वर्ष करिब १.५ लाख टोटल नी रिप्लेसमेन्ट गरिन्छ, र यो संख्या लगातार बढिरहेको छ। अध्ययनहरूका अनुसार, भारतमा ४० वर्षभन्दा माथिका करिब २२% देखि ३९% जनसंख्या ओस्टियोआर्थराइटिसबाट प्रभावित छन्, जसले अशक्तता र गतिशीलतामा कमी ल्याउने प्रमुख कारणहरूमध्ये एकको रूपमा काम गर्छ।
घुँडाको आर्थराइटिस बुझ्नु र कहिले शल्यक्रिया आवश्यक हुन्छ
घुँडा शरीरको सबैभन्दा महत्वपूर्ण तौल वहन गर्ने जोर्नीहरूमध्ये एक हो, जसले हिँडडुल र दैनिक गतिविधिहरूलाई सहज बनाउँछ। समयसँगै हड्डीलाई सुरक्षा दिने कार्टिलेज बिस्तारै घिसिँदै जान्छ, जसले ओस्टियोआर्थराइटिस निम्त्याउँछ। यही कारणले धेरै बिरामीहरूले नी रिप्लेसमेन्ट शल्यक्रिया गराउनुपर्ने हुन्छ। बिरामीहरूले लगातार दुखाइ, जकडिने समस्या, सुन्निने, भर्याङ चढ्न कठिनाइ हुने तथा हिँडडुलमा प्रतिबन्ध आउने समस्याहरू अनुभव गर्छन्, जसले जीवनको गुणस्तरमा गम्भीर असर पार्छ।
प्रारम्भिक अवस्थामा लक्षणहरूलाई औषधि, फिजियोथेरापी, जीवनशैली परिवर्तन, तौल नियन्त्रण तथा इन्जेक्सनमार्फत व्यवस्थापन गर्न सकिन्छ। तर जब यी उपायहरूले राहत दिन छोड्छन् र हिँडडुलमा समस्या बढ्दै जान्छ, तब टोटल नी रिप्लेसमेन्ट सबैभन्दा प्रभावकारी दीर्घकालीन उपचार विकल्पमध्ये एक बन्छ।
के नी रिप्लेसमेन्ट ढिला गर्नुपर्छ?
सबैभन्दा सामान्य भ्रमहरूमध्ये एक यो हो कि दुखाइ असह्य भएपछि मात्र शल्यक्रिया गर्नुपर्छ। धेरै बिरामीहरू डर वा हिच्किचाहटका कारण वर्षौँसम्म पीडा सहेर बस्छन् र शल्यक्रिया पछि सार्नु नै सुरक्षित हो भन्ने ठान्छन्। तर अत्यधिक ढिलाइले जोर्नी विकृत हुन सक्छ, मांसपेशी कमजोर बन्न सक्छ, गतिशीलता कम हुन सक्छ र समग्र स्वास्थ्य तथा आत्मनिर्भरतामा नकारात्मक असर पर्न सक्छ।
उचित समयमा शल्यक्रिया गराउने बिरामीहरूले प्रायः राम्रो रिकभरी र उत्कृष्ट कार्यात्मक परिणाम अनुभव गर्छन्। समयमै उपचार गर्दा स्थायी क्षति हुनुअघि नै हिँडडुल क्षमता पुनःस्थापित हुन्छ र बिरामीहरूले छिट्टै आत्मविश्वास तथा सक्रियता फर्काउन सक्छन्।
के टोटल नी रिप्लेसमेन्ट जोखिमपूर्ण प्रक्रिया हो?
आधुनिक टोटल नी रिप्लेसमेन्ट आजको समयमा सबैभन्दा सुरक्षित र सफल अर्थोपेडिक प्रक्रियामध्ये एक मानिन्छ। शल्यक्रिया प्रविधि, एनेस्थेसिया, संक्रमण नियन्त्रण तथा पुनर्स्थापनामा भएका प्रगतिले बिरामीहरूको परिणाममा उल्लेखनीय सुधार ल्याएको छ।
अध्ययनहरूले देखाउँछन् कि शल्यक्रियापछि ९०% भन्दा बढी बिरामीहरूले उल्लेखनीय दुखाइ राहत तथा राम्रो गतिशीलता अनुभव गर्छन्। दीर्घकालीन अनुसन्धानले करिब ८२% नी रिप्लेसमेन्ट २५ वर्षपछि पनि प्रभावकारी रूपमा काम गरिरहेको देखाएको छ, जबकि १० वर्षपछि इम्प्लान्टको सफलता दर ९२% भन्दा बढी रहेको पाइन्छ।
यद्यपि प्रत्येक शल्यक्रियामा केही जोखिम हुन्छ, तर प्रविधिगत प्रगति र सुधारिएको चिकित्सा हेरचाहका कारण नी रिप्लेसमेन्टसँग सम्बन्धित जटिलताहरू निकै कम भएका छन्।
के बिरामीहरू शल्यक्रियापछि सामान्य रूपमा हिँड्न सक्छन्?
धेरै बिरामीहरूलाई शल्यक्रियापछि राम्रोसँग हिँड्न नसकिने डर हुन्छ। वास्तवमा, टीकेआरको मुख्य उद्देश्य गतिशीलता पुनःस्थापित गर्नु, दुखाइ कम गर्नु र जोर्नीको कार्यक्षमता सुधार गर्नु हो। अधिकांश बिरामीहरूले आफ्नो स्वास्थ्य अवस्था र रिकभरीको प्रगतिअनुसार शल्यक्रियापछि २४ देखि ४८ घण्टाभित्र सहयोगसहित उभिन वा हिँड्न सुरु गर्छन्।
उचित फिजियोथेरापी र पुनर्स्थापनाको सहयोगमा बिरामीहरूले स्वतन्त्र रूपमा हिँड्न, भर्याङ चढ्न, यात्रा गर्न तथा दैनिक घरायसी कामहरू सहज रूपमा गर्न सक्छन्। धेरै व्यक्तिहरू साइकल चलाउने, पौडी खेल्ने तथा हल्का व्यायामजस्ता कम प्रभाव पर्ने गतिविधिहरूमा समेत फर्किन्छन्।
कृत्रिम घुँडा कति समयसम्म टिक्छ?
बिरामीहरूको अर्को ठूलो चिन्ता नी इम्प्लान्टको आयु हो। आधुनिक इम्प्लान्टहरू अत्यन्त टिकाउ सामग्री तथा उन्नत इन्जिनियरिङ प्रविधिबाट निर्माण गरिन्छ, जसले तिनको दीर्घायु र कार्यक्षमता बढाउँछ। हालका प्रमाणहरूले उचित हेरचाह र नियमित फलो-अपको साथ अधिकांश नी रिप्लेसमेन्ट १५ देखि २५ वर्ष वा अझ बढी समयसम्म टिक्न सक्ने देखाउँछन्।
शरीरको तौल, गतिविधिको स्तर, शल्यक्रियाको सटीकता तथा पुनर्स्थापनाको पालना जस्ता तत्वहरूले इम्प्लान्टको आयुमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छन्। इम्प्लान्ट प्रविधिमा भइरहेको निरन्तर सुधारले दीर्घकालीन सफलता दरलाई अझ सुदृढ बनाइरहेको छ।
प्रविधि र पुनर्स्थापनाको बढ्दो भूमिका
रोबोटिक-सहयोगयुक्त तथा न्यून आक्रामक नी रिप्लेसमेन्ट प्रणालीहरूको प्रयोगसँगै अर्थोपेडिक शल्यक्रियामा उल्लेखनीय विकास भएको छ। यी प्रविधिहरूले सर्जनहरूलाई अझ बढी सटीकता, राम्रो जोर्नी सन्तुलन, साना चिरा, कम ऊतक क्षति तथा छिटो रिकभरी हासिल गर्न मद्दत गर्छन्।
नी रिप्लेसमेन्टपछिको रिकभरी क्रमिक प्रक्रिया हो र यसमा बिरामीको सक्रिय सहभागिता आवश्यक हुन्छ। नियमित फिजियोथेरापी, मांसपेशी बलियो बनाउने व्यायाम, तौल नियन्त्रण तथा नियमित फलो-अप सफल दीर्घकालीन परिणामका लागि अत्यन्त आवश्यक छन्। पुनर्स्थापनामा प्रतिबद्ध रहने बिरामीहरूले गतिशीलता, आत्मनिर्भरता तथा जीवनको समग्र गुणस्तरमा उल्लेखनीय सुधार अनुभव गर्छन्।
