फेयरफ्याक्स फाइनान्सियल होल्डिङ्सले ५२,८७८ करोड रुपैयाँमा आईडीबीआई बैंक अधिग्रहण गर्ने सम्झौता गरेको छ। सरकारले तोकेको स्वतन्त्र मूल्यांकनको मापदण्डभन्दा बढीको प्रस्ताव राखेर गरिएको यो सम्झौताले, क्यानेडियन लगानीकर्ताका लागि उक्त बैंकलाई बैंकिङ, बीमा, इन्भेस्टमेन्ट बैंकिङ र सम्पत्ति व्यवस्थापन (वेल्थ म्यानेजमेन्ट) लगायतका विविध वित्तीय सेवाहरू प्रदान गर्ने एक सशक्त संस्थाका रूपमा रूपान्तरण गर्ने बाटो खोलेको छ, स्रोतहरूले जनाएका छन्।
अर्बपति लगानीकर्ता प्रेम वात्साको नेतृत्वमा रहेको फेयरफ्याक्सले, सरकारले तोकेको ७५.९९ रुपैयाँको आधारभूत मूल्यांकनका तुलनामा, ६०.७२ प्रतिशत नियन्त्रणकारी हिस्सेदारीका लागि प्रति शेयर ८१ रुपैयाँको प्रस्ताव गरेको छ। यो प्रस्ताव एक विश्वव्यापी प्रतिस्पर्धात्मक बोलपत्र प्रक्रियामार्फत गरिएको हो भनी यस विषयको जानकारी राख्ने व्यक्तिहरूले बताएका छन्।
ती प्रस्ताव मूल्य ३१ मार्च २०२६ सम्मको पुनर्मूल्यांकन रिजर्भ र स्थगित कर सम्पत्ति बाहेक आईडीबीआई बैंकको प्रति शेयर ५१.८५ रुपैयाँको नियामक बुक भ्यालुमा ५६ प्रतिशत प्रिमियमको प्रतिनिधित्व गर्दछ। यो अन्तिम प्रस्तावहरू आह्वान गर्नुभन्दा अघिको अन्तिम कारोबारको दिन १८ मई मा बैंकको ७०.३८ रुपैयाँको अन्तिम मूल्यभन्दा पनि करिब १५ प्रतिशतले बढी थियो, उनीहरूले बताए।
लगानीको घोषणा भएदेखि नै शेयर बजारमा आईडीबीआई बैंकका शेयरहरू प्रस्ताव मूल्यभन्दा कममा कारोबार भएका छन् किनकि लगानी निष्कासन वरिपरिको अनिश्चितता कम हुँदै जाँदा यो बैंकको आधारभूत मूल्यतर्फ अघि बढेको थियो, उनीहरूले थपे।
विदेशी लगानीबाट हात झिक्ने वा विनिवेशको प्रक्रिया, सरकारले आफ्नो कारोबार सल्लाहकारमार्फत सञ्चालन गरेको एक वैश्विक, पारदर्शी र प्रतिस्पर्धी निविदा प्रक्रियाबाट अगाडि बढेको थियो, स्रोतले बतायो। सबै सम्भावित बोलपत्रदाताहरूले भारतीय रिजर्भ बैंकबाट फिट-एन्ड-प्रोपर्स (योग्य तथा उपयुक्त) मूल्यांकन गराएका थिए, र त्यसपछि योग्य ठहरिएकाहरूका लागि विस्तृत ड्यु डिलिजेन्स (विवरण छानबिन) गरिएको थियो।
आईडीबीआई बैंकमा लगानी फिर्ता सम्बन्धी नीतिगत खाका सन् २०१६-१७ र २०२१-२२ को संघीय बजेटमा प्रस्तुत गरिएको थियो, र यसको औपचारिक बिक्री प्रक्रिया सन् २०२२ को अक्टोबरमा सुरु भयो। यो कदम उक्त ऋणदाता संस्थामा लामो समयसम्म कायम रहेको वित्तीय दबाबपछि चालिएको हो; सो संस्था मई २०१७ देखि मार्च २०२१ सम्म भारतीय रिजर्भ बैंक (RBI) को ‘प्रम्प्ट करेक्टिभ एक्सन’ ढाँचा अन्तर्गत रहेको थियो र यसका लागि सरकार तथा LIC बाट पटक-पटक पुँजी थप्नुपर्ने आवश्यकता परेको थियो।
विनिवेशमा नीति आयोगको भूमिकालाई लिएर उठेका प्रश्नहरूलाई स्पष्ट पार्ने प्रयास गर्दै स्रोतहरूले उक्त थिंक ट्यांकले बिक्रीका लागि कुनै सिफारिस नगरेको बताएका छन्। आईडीबीआई बैंक एक सार्वजनिक क्षेत्रको उपक्रम (PSU) नभई एक अनुसूचित व्यावसायिक बैंक हो, र नीति आयोगलाई केवल पीएसयूहरूको सूची पहिचान गर्न मात्र भनिएको थियो।
नीति आयोगका पूर्व सीईओ अमिताभ कान्तसँग जोडिएको ‘हितको द्वन्द्व’ को सम्भावनासम्बन्धी आरोपहरूको सन्दर्भमा, उनीहरूले बताए कि कान्त लगानी फिर्ता को सिफारिस गर्ने कुनै पनि सरकारी समितिमा कहिल्यै संलग्न थिएनन्। कान्तले सन् २०२२ मा नीति आयोग छोडेका थिए र त्यसको तीन वर्षपछि, सन् २०२५ मा उनी फेयरफ्याक्समा आबद्ध भए।
प्रतिक्रियाका लागि सम्पर्क गर्दा, फेयरफ्याक्सका अध्यक्ष तथा प्रमुख सञ्चालन अधिकृत पिटर क्लार्कले बताए कि फेयरफ्याक्सको नीतिअनुसार, कम्पनी आफ्ना कुनै पनि चलिरहेका कारोबारका विषयमा टिप्पणी गर्दैन।
हाम्रो धारणा छ कि आईडीबीआईसँग विश्वव्यापी पहुँच भएको उत्कृष्ट भारतीय युनिभर्सल बैंक बन्ने क्षमता छ। यसले भारतको क्रेडिट-देखि-जीडीपी अनुपात बढाउन र सामान्य नागरिकहरूको जीवन रूपान्तरण गर्न मद्दत गर्नेछ।
प्रस्तावित अधिग्रहणले आईडीबीआई बैंकको व्यवस्थापकीय नियन्त्रण फेयरफ्याक्सलाई सुम्पिनेछ, जबकि सरकार र लाइफ इन्स्योरेन्स कर्पोरेसन अफ इन्डिया (LIC) सँग संयुक्त रूपमा ३४ प्रतिशत शेयर स्वामित्व कायम रहनेछ र उनीहरू बैंकको भविष्यको वृद्धिमा सहभागी हुनेछन्; यसअघि उल्लेख गरिएका व्यक्तिहरूले यस्तो बताएका हुन्।
बैंकको नियन्त्रण प्राप्त गर्नुभन्दा बाहिर, फेयरफ्याक्सले गो डिजिट जनरल इन्स्योरेन्स, गो डिजिट लाइफ इन्स्योरेन्स र फेयरफ्याक्स इन्डिया होल्डिंग्सको आईआईएफएल क्यापिटल सर्भिसेजको हिस्सेदारीलाई आईडीबीआई बैंकमा ल्याउने योजना बनाएको छ, जसले गर्दा एक एकीकृत वित्तीय सेवा प्लेटफर्म सिर्जना हुनेछ जसले स्टेट बैंक अफ इन्डिया, आईसीआईसीआई बैंक, एचडीएफसी बैंक र कोटक महिन्द्रा बैंक जस्ता स्थापित बैंकिङ समूहहरूसँग प्रतिस्पर्धा गर्न सक्छ।
लगानीकर्ताको रणनीति भारतको विस्तारित वित्तीय सेवा बजारमा यसको राजस्वका स्रोतहरू फराकिलो बनाउन र यसको प्रतिस्पर्धात्मक स्थिति बलियो बनाउन आईडीबीआई बैंकको बैंकिङ फ्रान्चाइजी र ग्राहक आधारको फाइदा उठाउँदै बीमा, इन्भेस्टमेन्ट बैंकिङ र वेल्थ म्यानेजमेन्ट उत्पादनहरू क्रस-सेल (क्रस-बिक्री) गर्नु हो।
आर्थिक तनावबाट रणनीतिक सम्पत्तिसम्म
—————————————————-
आईडीबीआई बैंकको पुनरुत्थानले यस कारोबारका लागि एउटा महत्त्वपूर्ण पृष्ठभूमि प्रदान गर्दछ।
ऋणदाताले बिग्रँदै गएको सम्पत्ति गुणस्तर र पुँजीको अभावका कारण मई २०१७ देखि मार्च २०२१ सम्म भारतीय रिजर्भ बैंक (RBI) को शीघ्र सुधारात्मक कारबाही फ्रेमवर्क अन्तर्गत लगभग चार वर्ष बिताएको थियो। सो अवधिमा यसलाई सरकार र LIC बाट बारम्बार पुँजीगत सहयोग आवश्यक परेको थियो।
त्यसयता बैंक पुनः नाफामा फर्किएको छ र गत आर्थिक वर्षमा करिब ९,००० देखि १०,००० करोड रुपैयाँ नाफा आर्जन गरेको छ।
यस परिवर्तनले हाल नाफामूलक र राम्रो पुँजीगत आधार भएको ऋणदाता संस्थालाई निजीकरण गर्नुको औचित्यमाथि पनि प्रश्नहरू उब्जाएको छ।
सरकारको तर्क के छ भने, आईडीबीआईको सुध्रिएको वित्तीय अवस्था र त्यसका साथै फेयरफ्याक्सको विद्यमान ग्राहक आधार तथा बैंकिङ पूर्वाधारलाई जोड्दा, यसलाई केवल एउटा स्वतन्त्र ऋणदाताका रूपमा मात्र सञ्चालन गर्नुको सट्टा अझ फराकिलो वित्तीय सेवा सञ्जाल निर्माण गर्ने अवसर प्राप्त हुन्छ, स्रोतहरूले बताए।
फेयरफ्याक्ससँग उत्तर अमेरिका र भारतमा नियमन गरिने वित्तीय व्यवसायहरूमा लगानी गरेको अनुभव छ; उत्तर अमेरिकामा यसको उपस्थिति चार दशकभन्दा लामो समयदेखि छ भने भारतमा सन् २००१ देखि लगानी गर्दै आएको छ। यसका अन्तर्राष्ट्रिय बैंकिङ लगानीहरूमा आईसीआईसीआई बैंक, ग्रीसको युरोबैंक, इजिप्टको सीआईबी बैंक र बैंक अफ आयरल्यान्ड समावेश छन्।
भारतमा, फेयरफ्याक्सले सन् २०१८ मा सीएसबी बैंक मा लगानी गर्यो; त्यस समयमा उक्त बैंक ठूलो मात्रामा खराब कर्जा र पुँजीको आवश्यकताजस्ता समस्याहरूसँग जुधिरहेको थियो। फेयरफ्याक्सका अनुसार, उनीहरूले बैंकमा पुँजी थपे, प्रविधि तथा कार्यप्रक्रियाहरूलाई स्तरोन्नति गरे, कर्मचारीहरूलाई यथावत राख्दै उनीहरूलाई तालिम प्रदान गरे, र बैंकको सञ्चालक समितिलाई सुदृढ बनाए। त्यसयता, सीएसबी बैंक हरेक त्रैमासिकमा नाफा कमाउन सफल भएको छ।
फेयरफ्याक्सले सन् २००१ मा आईसीआईसीआई बैंकसँग मिलेर आईसीआईसीआई लोम्बार्डको सुरुवात गरेको थियो। भारतमा यसका लगानीहरूमा थोमस कुक इन्डिया, क्वेस्ट कर्प, आईआईएफएल ग्रुप, डिजिट इन्स्योरेन्स र बेंगलुरु अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल समावेश छन्।
सन् २०१५ मा यसले ‘फेयरफ्याक्स इन्डिया होल्डिङ्स कर्पोरेसन’ स्थापना गर्यो; यो टोरन्टोमा सूचीकृत, भारतमा केन्द्रित र स्थायी पुँजी लगानी गर्ने एक माध्यम हो।
ठूलो वित्तीय सेवा योजना
——————————————–
आईडीबीआई बैंकका लागि फेयरफ्याक्सको रणनीतिमा डिजिट का बीमा व्यवसायहरू र IIFL क्यापिटलको प्रस्तावित योगदान केन्द्रबिन्दुमा रहेको छ।
उनीहरूले बताए अनुसार, यी हितहरूको प्रस्तावित हस्तान्तरण ६०.७२ प्रतिशत नियन्त्रणकारी हिस्सेदारी अधिग्रहण गर्ने प्रक्रियाभन्दा अलग हुनेछ। योगदान गरिएका व्यवसायहरूको भुक्तानी आईडीबीआई बैंकका शेयरहरू वा सम्बन्धित निकायहरूबाट स्वीकृत अन्य माध्यमहरूद्वारा हुन सक्नेछ।
यो भिन्नता महत्त्वपूर्ण छ किनकि आईडीबीआई बैंकको अतिरिक्त पूँजी फेयरफ्याक्सको स्वामित्वमा रहेका व्यवसायहरू प्राप्त गर्न प्रभावकारी रूपमा प्रयोग गर्न सकिन्छ कि भनेर प्रश्नहरू उठाइएको छ, जसले सम्भावित रूपमा ऋणदातालाई आफ्नै स्वामित्व संक्रमणको अंश वित्तपोषण गर्न अनुमति दिन्छ।
उनीहरूका अनुसार, प्रस्तावित एकीकरणले आईडीबीआईलाई बीमा र पुँजी बजारका स्थापित व्यवसायहरूसम्म पहुँच प्रदान गर्नेछ; यस्ता व्यवसायहरूलाई स्वतन्त्र रूपमा प्राप्त गर्न खोज्दा आईडीबीआईले ठूलो रकम (प्रिमियम) तिर्नुपर्ने हुन्थ्यो, जुन उसका लागि कठिन हुने थियो।
संयुक्त प्लेटफर्मले बैंकलाई बैंकिङ, जीवन तथा सामान्य बीमा, लगानी बैंकिङ र सम्पत्ति व्यवस्थापन उत्पादनहरू फराकिलो ग्राहक आधारमा क्रस-सेल गर्न अनुमति दिन सक्छ, जसले गर्दा ग्राहकहरूको अवधारणमा सुधार आउन सक्छ र थप राजस्व स्रोतहरू उत्पन्न हुन सक्छन्।
यो मोडेल भारतका केही ठूला बैंकिङ समूहहरूद्वारा सञ्चालित विविध वित्तीय सेवा संरचनाहरूसँग मिल्दोजुल्दो छ।
फेयरफ्याक्सको यो पनि विश्वास छ कि यो संयोजनले आईडीबीआई बैंकको प्रतिस्पर्धात्मक स्थिति सुदृढ पार्न सक्छ, साथै वित्तीय उत्पादन तथा सेवाहरूमा पहुँच विस्तार गरेर भारतको ‘क्रेडिट-टु-जीडीपी’ (कुल गार्हस्थ उत्पादनको तुलनामा ऋणको अनुपात) बढाउन योगदान पुर्याउन सक्छ।
फेयरफ्याक्सका वित्तीय सेवा व्यवसायहरूको अधिग्रहण तथा प्रस्तावित एकीकरणका लागि नियामक निकाय, शेयरधनीहरू र अन्य पक्षहरूको स्वीकृति आवश्यक पर्नेछ।
सरकार र LIC का लागि, यो कारोबारले बहुमत स्वामित्व हस्तान्तरण गर्ने अवसर प्रदान गर्दछ, साथै यसले बैंकको भविष्यको वृद्धिमा आफ्नो संलग्नता कायमै राख्ने मौका पनि दिन्छ। फेयरफ्याक्सका लागि, यसले भारतमा उसको वित्तीय सेवा पोर्टफोलियोको उल्लेख्य विस्तारलाई जनाउँछ। साथै, यसमा एउटा पुनर्जीवित बैंकलाई स्थापित बीमा तथा पुँजी बजार व्यवसायहरूसँग जोड्दा अझ बढी प्रतिस्पर्धी संस्था निर्माण गर्न सकिन्छ भन्ने विश्वास पनि निहित छ।
प्रस्तावित संयोजनले आईडीबीआई बैंक र यसका शेयरधारकहरूको लागि दिगो मूल्य प्रदान गर्दछ कि गर्दैन भन्ने कुरा केन्द्रीय परीक्षण हुनेछ, साथै अधिग्रहण वित्तपोषण, योगदान गरिएको सम्पत्तिको मूल्याङ्कन र शासन व्यवस्थाहरू नियामक र सार्वजनिक छानबिनको सामना गर्छन् भन्ने कुरा सुनिश्चित गर्नेछ।
यो सम्झौताले आईडीबीआई बैंकको व्यावसायिक मोडेल र प्रतिस्पर्धात्मक स्थितिलाई पुनर्गठन गर्न सक्छ।
