डा. पिनाकी सुन्दर कर, कन्सल्टेन्ट – ग्यास्ट्रोएन्टेरोलोजिस्ट तथा हेपाटोलोजिस्ट, मणिपाल अस्पताल सिलिगुडी
एसिडिटी बुझौं
एसिडिटी एक सामान्य पाचनसम्बन्धी समस्या हो, जुन पेटमा अम्लको अत्यधिक उत्पादनका कारण हुन्छ। यो प्रायः जीवनशैली र खानपानका कारणले हुन्छ, जस्तै धेरै मसालेदार वा तेलिलो खाना, अनियमित भोजन समय, तनाव, पर्याप्त निद्राको कमी, तथा चिया वा कफीको अत्यधिक सेवन। यसका लक्षणहरूमा छाती वा माथिल्लो पेटमा हल्का पोल्ने अनुभूति, पेट फुल्नु वा असहजता पर्दछ। यी लक्षणहरू सामान्यतः कहिलेकाहीँ मात्र देखिन्छन् र जीवनशैलीमा सामान्य परिवर्तन वा ओभर-द-काउन्टर एन्टासिड औषधिबाट नियन्त्रण गर्न सकिन्छ।
एसिड रिफ्लक्स किन हुन्छ
एसिड रिफ्लक्स तब हुन्छ जब पेटको अम्ल खाना नली (इसोफेगस) मा फर्केर जान्छ। यो प्रायः तल्लो इसोफेजियल स्फिंक्टर नामक मांसपेशी कमजोर हुनु वा ठीकसँग काम नगर्नुका कारण हुन्छ, जसले सामान्य अवस्थामा खाना र अम्ललाई माथि फर्किनबाट रोक्छ। अम्लको यो उल्टो प्रवाहले खाना नलीको भित्री तहमा जलन गराउँछ, जसले छाती पोल्ने, मुखमा अमिलो वा तितो स्वाद आउने, खाना फर्केर आउने, तथा विशेष गरी खाना खाएपछि वा सुतेपछि बढ्ने असहजता जस्ता लक्षणहरू देखिन्छन्। कहिलेकाहीँ हुने रिफ्लक्स सामान्य हुन सक्छ, तर बारम्बार भएमा यसले गम्भीर समस्याको संकेत दिन सक्छ।
जब रिफ्लक्स जीईआरडी (GERD) बन्छ
ग्यास्ट्रोइसोफेजियल रिफ्लक्स रोग (जीईआरडी – GERD) एक दीर्घकालीन अवस्था हो, जसमा एसिड रिफ्लक्स बारम्बार र निरन्तर रूपमा हुन्छ र दैनिक क्रियाकलाप तथा निद्रामा असर पार्छ। जीईआरडी भएका व्यक्तिहरूले पटक–पटक छाती पोल्ने, निल्न गाह्रो हुने, छाती दुख्ने, लामो समयसम्म खोकी लागिरहने, स्वर बस्ने, तथा निरन्तर एसिडिटी भएको अनुभूति गर्न सक्छन्। यी लक्षणहरू कहिलेकाहीँ मुटुसम्बन्धी समस्यासँग मिल्दोजुल्दो देखिन सक्छन्, जसले गर्दा सही निदानमा ढिलाइ हुन सक्छ।
जीईआरडी (GERD) लाई बेवास्ता गर्नु हुँदैन
उपचार नगरिएको जीईआरडीले समयसँगै गम्भीर जटिलता निम्त्याउन सक्छ। खाना नली पेटको अम्लसँग निरन्तर सम्पर्कमा रहँदा सूजन, घाउ (अल्सर), तथा खाना नली साँघुरो हुने समस्या हुन सक्छ, जसले निल्न पीडादायी बनाउँछ। केही अवस्थामा, लामो समयसम्मको जीईआरडीले बैरेट्स इसोफेगस नामक अवस्थाको विकास गराउन सक्छ, जसले खाना नलीको क्यान्सरको जोखिम बढाउँछ। त्यसैले समयमै पहिचान र उचित उपचार अत्यन्त आवश्यक छ।
कहिले चिकित्सकको सल्लाह लिनु पर्छ
यदि छाती पोल्ने समस्या हप्तामा २ पटकभन्दा बढी हुन्छ, औषधि खाँदा पनि कम हुँदैन, वा निल्दा दुख्ने, कारणबिनै तौल घट्ने, लामो समयसम्म खोकी लाग्ने, सास फेर्दा सिटी जस्तो आवाज आउने, वा छाती दुख्ने जस्ता लक्षणहरू देखिन्छन् भने चिकित्सकसँग परामर्श लिनु आवश्यक हुन्छ। यी संकेतहरूले जीईआरडी वा अन्य जठरांत्रसम्बन्धी रोगहरूको संकेत गर्न सक्छन्, जसका लागि थप जाँच र उपचार आवश्यक पर्न सक्छ।
निदान र उपचारका विकल्पहरू
निदान सामान्यतः लक्षणका आधारमा गरिन्छ, तर केही अवस्थामा चिकित्सकले एन्डोस्कोपी वा खाना नलीमा अम्लको स्तर मापन गर्ने विशेष परीक्षणहरूको सिफारिस गर्न सक्छन्। उपचारमा सामान्यतः अम्ल उत्पादन कम गर्ने औषधिहरू, साथै जीवनशैली र खानपानमा परिवर्तन समावेश हुन्छ, जसले लक्षणहरू नियन्त्रण गर्न र पुनरावृत्ति रोक्न मद्दत गर्छ।
लक्षण नियन्त्रणका लागि उपयोगी जीवनशैली परिवर्तन
सरल जीवनशैली परिवर्तनहरूले एसिडिटी र रिफ्लक्सलाई उल्लेखनीय रूपमा कम गर्न सक्छ। थोरै–थोरै गरी पटक–पटक खाना खानु, ढिलो राति खाना नखानु, मसालेदार र तारेको खाना कम गर्नु, स्वस्थ तौल कायम राख्नु, तथा धूम्रपान त्याग्नु प्रभावकारी उपायहरू हुन्। सुत्दा टाउको अलि माथि राख्नु र खाना खाएपछि तुरुन्त नलेट्नु पनि एसिड रिफ्लक्स रोक्न सहयोगी हुन्छ।
निष्कर्ष
कहिलेकाहीँ हुने एसिडिटी सामान्य र प्रायः हानिरहित हुन्छ, तर बारम्बार हुने छाती पोल्ने समस्यालाई बेवास्ता गर्नु हुँदैन। लगातार लक्षणहरूले एसिड रिफ्लक्स वा जीईआरडी (GERD) को संकेत गर्न सक्छन्, जसका लागि चिकित्सकीय ध्यान आवश्यक हुन्छ। समयमै उपचार गरेमा जटिलता रोक्न सकिन्छ र जीवनको गुणस्तर सुधार गर्न सकिन्छ।
