डा. चिन्नु जोमी, कन्सल्टेन्ट – मेडिकल अन्कोलोजी, मणिपाल अस्पताल, रंगापानी
स्त्रीरोगसम्बन्धी क्यान्सर भन्नाले महिलाको प्रजनन अंगहरूबाट सुरु हुने क्यान्सरलाई जनाउँछ। यसमा पाठेघरको मुख (सर्भिक्स), डिम्बाशय (ओभरी), पाठेघर (युटेरस), बाह्य जननेन्द्रिय (भल्भा), योनि (भ्याजाइना) तथा फलोपियन ट्युबका क्यान्सरहरू समावेश हुन्छन्। यी क्यान्सरहरूले विश्वभरका महिलाहरूमा ठूलो स्वास्थ्य चुनौती सिर्जना गरेका छन्। भारतमा जीवनशैलीमा आएको परिवर्तन, सचेतनाको कमी, ढिलो निदान तथा अपर्याप्त स्क्रिनिङ अभ्यासका कारण यसको घटनादर बढ्दै गएको छ। चिकित्सकीय प्रगतिका बावजुद पनि धेरै महिलाहरूमा लक्षणहरू बेवास्ता गरिने वा गलत रूपमा बुझिने भएकाले क्यान्सर उन्नत चरणमा पुगेपछि मात्र पत्ता लाग्ने गर्दछ। स्त्रीरोगसम्बन्धी क्यान्सरका विभिन्न प्रकार, तिनका चेतावनी संकेत तथा उपलब्ध उपचार विकल्पहरूको जानकारी हुनु प्रारम्भिक पहिचान र राम्रो उपचार परिणामका लागि अत्यन्त आवश्यक छ।
सर्भिकल क्यान्सर: सबैभन्दा रोकथाम गर्न सकिने क्यान्सरमध्ये एक
सर्भिकल क्यान्सर भारतमा महिलाहरूलाई असर गर्ने सबैभन्दा सामान्य क्यान्सरमध्ये एक हो। यो पाठेघरको मुखमा विकसित हुन्छ, जुन पाठेघरलाई योनिसँग जोड्ने तल्लो भाग हो। यो प्रायः ह्युमन प्यापिलोमाभाइरस (HPV) को दीर्घकालीन संक्रमणसँग सम्बन्धित हुन्छ।
यसका सामान्य लक्षणहरूमा असामान्य योनिबाट रक्तस्राव, यौन सम्पर्कपछि रक्तस्राव, श्रोणि (पेल्भिक) क्षेत्रमा दुखाइ, असामान्य योनिस्राव वा रजोनिवृत्तिपछि रक्तस्राव समावेश हुन सक्छन्। तर प्रारम्भिक चरणमा कुनै स्पष्ट लक्षण नदेखिन पनि सक्छ, त्यसैले नियमित स्क्रिनिङ अत्यन्त महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
सर्भिकल क्यान्सरको सकारात्मक पक्ष भनेको नियमित पाप स्मियर परीक्षण, HPV स्क्रिनिङ तथा HPV खोपमार्फत यसलाई धेरै हदसम्म रोकथाम गर्न सकिन्छ। प्रारम्भिक चरणमै निदान भएमा यसको उपचार अत्यन्त सफल हुन सक्छ, जसमा शल्यक्रिया, रेडिएसन थेरापी, किमोथेरापी, इम्युनोथेरापी वा यी विधिहरूको संयोजन प्रयोग गरिन्छ।
डिम्बाशयको क्यान्सर: मौन खतरा
डिम्बाशयको क्यान्सरलाई प्रायः “साइलेंट किलर” भनिन्छ, किनभने यसको लक्षणहरू अस्पष्ट हुन्छन् र पाचन वा मूत्रसम्बन्धी सामान्य समस्यासँग भ्रमित हुन सक्छन्। यो डिम्बाशयमा हुने क्यान्सर हो र प्रायः उन्नत चरणमा मात्र पत्ता लाग्छ।
महिलाहरूमा लगातार पेट फुल्ने वा असहजता, पेल्भिक क्षेत्रमा दुखाइ, बारम्बार पिसाब लाग्ने, रक्तस्राव वा तौलमा अस्पष्ट परिवर्तन जस्ता लक्षणहरू देखिन सक्छन्। हाल सामान्य जनसंख्याका लागि प्रभावकारी नियमित स्क्रिनिङ परीक्षण उपलब्ध नभएकाले लक्षणप्रति सचेत रहनु अत्यन्त महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
यसको उपचारमा सामान्यतया शल्यक्रिया, किमोथेरापी तथा लक्षित उपचार (टार्गेटेड थेरापी) को संयोजन गरिन्छ। लक्षित उपचार र प्रेसिजन मेडिसिनमा भएको प्रगतिले केही बिरामीहरूमा जीवनकाल र उपचार परिणाममा सुधार ल्याएको छ।
पाठेघर वा एन्डोमेट्रियल क्यान्सर: प्रारम्भिक निदानले जीवन बचाउन सक्छ
पाठेघरको क्यान्सर, जसलाई एन्डोमेट्रियल क्यान्सर पनि भनिन्छ, पाठेघरको भित्री तहबाट सुरु हुन्छ। यो प्रायः मोटोपना, हर्मोन असन्तुलन, मधुमेह तथा बढ्दो उमेरसँग सम्बन्धित हुन्छ।
यसको सबैभन्दा प्रारम्भिक र महत्त्वपूर्ण चेतावनी संकेत असामान्य पाठेघरको रक्तस्राव हो, विशेष गरी रजोनिवृत्तिपछि हुने रक्तस्राव। लक्षणहरू प्रायः प्रारम्भिक चरणमै देखा पर्ने भएकाले अन्य स्त्रीरोगसम्बन्धी क्यान्सरहरूको तुलनामा यसलाई प्रारम्भिक अवस्थामा पत्ता लगाउने सम्भावना बढी हुन्छ।
उपचारमा सामान्यतया शल्यक्रिया मुख्य विधि हुन्छ। रोगको चरण र जोखिम कारकका आधारमा रेडिएसन थेरापी, किमोथेरापी, इम्युनोथेरापी वा हर्मोन थेरापी पनि आवश्यक पर्न सक्छ।
भल्भर र भ्याजाइनल क्यान्सर: दुर्लभ तर महत्त्वपूर्ण
भल्भर तथा भ्याजाइनल क्यान्सर कम देखिए पनि यिनबारे जानकारी र समयमै उपचार अत्यन्त आवश्यक हुन्छ।
यसका लक्षणहरूमा रगत मिसिएको वा दुर्गन्धयुक्त स्राव, चिलाउने, दुखाइ, गाँठागुँठी, रक्तस्राव वा निको नहुने घाउ समावेश हुन सक्छन्। HPV संक्रमण, धूम्रपान, बढ्दो उमेर तथा कमजोर प्रतिरक्षा प्रणाली यसको प्रमुख जोखिम कारक हुन्।
प्रारम्भिक चरणमा निदान भएमा यी क्यान्सरहरूको सफल उपचार सम्भव हुन्छ। रोगको अवस्थाअनुसार शल्यक्रिया, रेडिएसन थेरापी तथा किमोथेरापी प्रयोग गरिन्छ।
प्रारम्भिक पहिचान र सचेतनाको महत्त्व
स्त्रीरोगसम्बन्धी क्यान्सरहरूको सबैभन्दा ठूलो चुनौतीमध्ये एक ढिलो निदान हो। धेरै महिलाहरू लाज, जानकारीको कमी, डर वा सामाजिक कलंकका कारण लक्षणहरू बेवास्ता गर्छन्। नियमित स्वास्थ्य परीक्षण, समयमै स्क्रिनिङ तथा महिलाको स्वास्थ्यबारे खुला संवादले यस अवस्थालाई परिवर्तन गर्न महत्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छ।
असामान्य रक्तस्राव, पेल्भिक दुखाइ, पेट फुल्ने वा असामान्य स्राव जस्ता लक्षणहरूलाई कहिल्यै बेवास्ता गर्नु हुँदैन। समयमै चिकित्सकसँग परामर्श गर्दा उपचारको सफलता र जीवनरक्षा दुवैमा ठूलो फरक पर्न सक्छ।
उपचार र हेरचाहमा भएका प्रगतिहरू
विगत केही वर्षमा क्यान्सर उपचारमा उल्लेखनीय प्रगति भएको छ। आज स्त्रीरोगसम्बन्धी क्यान्सरको उपचार अत्यन्त व्यक्तिगत आवश्यकता अनुसार गरिन्छ र यसमा सर्जिकल अन्कोलोजी, मेडिकल अन्कोलोजी, रेडिएसन अन्कोलोजी, प्याथोलोजी तथा सहयोगी हेरचाह विशेषज्ञहरूको बहुविषयक टोलीको सहभागिता हुन्छ।
मिनिमली इनभेसिभ तथा रोबोटिक सहायतायुक्त शल्यक्रियाले बिरामीहरूको निको हुने समय घटाएको छ र जटिलताहरू कम गरेको छ। साथै, लक्षित उपचार, इम्युनोथेरापी तथा प्रेसिजन मेडिसिनले विशेष गरी उन्नत वा पुनः देखापर्ने क्यान्सर भएका बिरामीहरूलाई नयाँ आशा दिएको छ।
क्यान्सरले शारीरिक स्वास्थ्य मात्र नभई मानसिक स्वास्थ्य र जीवनको गुणस्तरमा पनि असर गर्ने भएकाले भावनात्मक तथा मनोवैज्ञानिक सहयोग पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
सचेतना र शिक्षामार्फत राम्रो परिणाम
स्त्रीरोगसम्बन्धी क्यान्सर महिलाको स्वास्थ्यसँग सम्बन्धित एक गम्भीर समस्या हो, जसका लागि सचेतना, शिक्षा तथा सक्रिय स्वास्थ्य अभ्यास आवश्यक छन्। यीमध्ये धेरै क्यान्सरहरूलाई रोकथाम गर्न वा प्रारम्भिक चरणमै सफलतापूर्वक उपचार गर्न सकिन्छ।
नियमित स्क्रिनिङ, HPV खोप, स्वस्थ जीवनशैली तथा समयमै चिकित्सकीय परामर्शलाई प्रोत्साहन गरेर हामी स्त्रीरोगसम्बन्धी क्यान्सरको भार उल्लेखनीय रूपमा कम गर्न सक्छौं।
महिलाहरूलाई सही जानकारी प्रदान गर्नु क्यान्सरविरुद्धको लडाइँमा सबैभन्दा शक्तिशाली उपायहरूमध्ये एक हो। समयमै उचित उपचार खोज्न प्रेरित गरेर उनीहरूलाई स्वस्थ र क्यान्सरमुक्त जीवन बिताउने सम्भावना बढाउन सकिन्छ।
